Polesie jako krajobraz interwencji: przestrzeń, władza, technologia i ekologia na europejskiej peryferii 1915-2015

Kierownictwo projektu: dr Anna Veronika Wendland, Instytut Herdera ds. Badań Historycznych Europy Wschodniej w Marburgu

Koordynacja projektu: dr Silke Fengler, Instytut Herdera ds. Badań Historycznych Europy Wschodniej w Marburgu

Partnerzy: prof. dr Thomas Bohn, Katedra Historii Europy Wschodniej na Uniwersytecie Justusa Liebiga w Gießen, prof. dr Claudia Kraft, Katedra Historii Współczesnej Europy na Uniwersytecie w Siegen

Projekt sfinansowany przez: Senatsausschuss Wettbewerb (SAW) der Leibniz-Gemeinschaft w ramach: pakt na rzecz badań naukowych i innowacji

Czas trwania projektu: 11/2015 – 10/2018

Historia Europy Wschodniej XX wieku opisywana była dotąd z reguły jako historia przemocy i katastrof. W wyniku tego otrzymaliśmy narrację Europy Wschodniej straumatyzowanej w epoce ekstremów: pomiędzy „bloodlands” a strefą Czernobylu. Celem naszym jest napisanie historii Europy Wschodniej, która bierze pod uwagę nie tylko traumatyczne doświadczenia historyczne, lecz również zmiany w krajobrazie.

Podstawą naszych badań jest koncepcja „krajobrazu interwencji”, którą stworzyli uczestnicy projektu. Pojęcie „krajobrazu” sugeruje, że nie mamy pojmować przestrzeni historycznej jako kontener, którego zawartość jest przypadkowa albo niezmienna. Nas interesują z jednej strony interakcje krajobrazu i przestrzeni, a w nich interakcje podmiotów historycznych. „Interwencję” rozumiemy tu jako proces, w którym podmioty historyczne nie były tylko ofiarami, lecz wytworzyły również własne strategie zawłaszczania przestrzeni, oporu wobec władzy i zdobywania korzyści – strategie związane pierwotnie ze specyficznym krajobrazem, w którym ludzie działali.

Zastosujemy tę teoretyczną koncepcję badając spójność przyrodniczo-historyczną krajobrazu Polesia [n. Polesien, ukr. Polissja, biał. Paless‘e, ro. Poles’e]. Polesie jest jednym z ostatnich krajobrazów bagiennych na pograniczu Polski, Białorusi, Ukrainy i Rosji. W XX wieku miały tu miejsce ogromne transformacje krajobrazu i warunków życia. Interweniowano poprzez planowanie i wykorzystanie przestrzeni, poprzez sprawowanie władzy i wprowadzanie nowych technologii. Polesie było miejscem akcji dwóch wojen światowych, ludobójstwa oraz szeroko zakrojonej centralizacji i modernizacji tego obszaru, przeprowadzonych przez różne władze. Od lat 30-tych próbowano np. ciągle na nowo osuszyć tamtejsze błota. Z początkiem lat 70-tych Związek Radziecki zaczął zamieniać ukraińską część Polesia w krajobraz energetyczny i zbudował trzy wielkie elektrownie atomowe, w połączeniu z odpowiednią infrastrukturą wokół nich. Jedna z nich, Czernobyl, stała się w 1986 roku symbolem „społeczeństwa ryzyka” i niebezpieczeństw płynących z ryzykownych technologii.

Mapa Polesia XX i XXI wieku (źródło: Instytut Herdera w Marburgu, Marc Friede)

Projekt składa się z trzech mniejszych podprojektów:

1. Techniki władzy na bagnach i ich zasięg, 1914-1941 (Uniwersytet w Siegen),

2. Melioracja i kolektywizacja w białoruskim Polesiu, 1965-2015 (Uniwersytet Justusa Liebiga w Gießen),

3. Polesie jako krajobraz nuklearny i transformacje lokalnych tożsamosci, 1965-2015 (Instytut Herdera w Marburgu)

Podprojekty te obejmą różne okresy historyczne i różne formy interwencji. Zaprosimy do dyskusji ekspertów z różnych dziedzin, aby móc lepiej sprecyzować analizę. Przy pomocy badań empirycznych ze wszystkich trzech projektów oraz na podstawie wyników dyskusji teoretycznej chcemy sprawdzić na ile koncepcja „krajobrazu interwencji” pozwoli nam lepiej – niż w tradycyjnej narracji historycznej – opisać złożone stosunki między ludźmi, przestrzenią, przyrodą i techniką w Europie Wschodniej.

Cmentarz Centralny w Pieńsku (źródło: Diana Siebert)

Techniki władzy na bagnach i ich zasięg, 1914-1941

Kierownik projektu: prof. dr Claudia Kraft, Uniwersytet w Siegen

Opracowanie: dr Diana Siebert, Uniwersytet w Siegen

Projekt bada cele i metody wojskowej i cywilnej interwencji w czasach wojny, wojny domowej i pokoju na mało zaludnionych terenach Polesia. Chcemy ustalić nie tylko logikę tych interwencji, ale także ich metody. Czy personel wojskowy i cywilny próbował współpracować z miejscowymi mieszkańcami i jeżeli tak, jak? Jaką rolę odgrywała władza wojskowa i cywilna w zdobywaniu kontroli nad Polesiem będącym regionem nie tylko z małą liczbą ludności, lecz także uważanym za odporny do obcej okupacji?

Polesie było teatrem działań wojennych pierwszej wojny światowej. Część zachodnia należała od 1921 do 1939 roku do Polski, a wschodnia do Związku Radzieckiego. Od 1939 do 1941 Związek Radziecki okupował także jego część zachodnią według paktu Ribbentrop-Mołotow. W okresie tym rodowici mieszkańcy oraz przybysze z zewnątrz w różny sposób patrzyli na Polesie: jako malowniczy obiekt malarstwa krajobrazowego, jako teren wydobywania torfu, jako rzadko zaludniony region, nawet jako bagnistą terra non grata, jako kraj żydowskich miasteczek, a również jako pra-ukraiński, pra-białoruski, pra-słowiański teren.

Jak wpływały procesy transferu wiedzy w tym okresie na decyzje oraz na koncepcje przestrzeni aktualnie sprawujących władzę? Jakie strategie oporu, poddaństwa i zawłaszczenia rozwinęli miejscowi mieszkańcy miast, sztetli i wiosek w reakcji na napotkane techniki wojenne, administracyjne, zasiedlania i modernizacji, krótko: na techniki władzy?

O Polesie raz toczyły się intensywne i długotrwale walki, po czym znowu zostawało zapomniane.

Oznaczało to ciągłą oscylację pomiędzy kulturowymi konfliktami a współpracą, pomiędzy zauroczeniem a odrzuceniem, pomiędzy terrorem a normalnością, pomiędzy „terytorializacją” a ponownym „zdziczeniem”, zabezbieczaniem a stratą bezpieczeństwa, przypisaniem do obcości i do swojskości.

Poprzez klasyczną analizę tekstów archiwalnych i literaturę przedmiotu badamy mechanizmy tworzenia, niszczenia, przekazywania tradycji, upamiętniania i zapominania krajobrazu interwencji na Polesiu.

(źródło: Artem Kouida)

Melioracja i kolektywizacja na białoruskim Polesiu, 1965-2015

Kierownik projektu: prof. dr Thomas Bohn, Uniwersytet Justusa Liebiga w Gießen

Opracowanie: Artem Kouida, Uniwersytet Justusa Liebiga w Gießen

Projekt ten bada białoruskie Polesie w kontekście sowieckiej modernizacji w okresie postalinowskim. Zadajemy pytanie o to, do jakiego stopnia Polesie służyło jako przestrzeń eksperymentu rolniczego i społeczno-kulturowego. Generalny schemat melioracji naszkicowany został już czasie epoki Chruszczowa, został jednak znacząco zmieniony poprzez nową politykę ziemi i wsi w czasach Breżniewa. Kompleksowy program melioracji jako środek przyspieszenia rozwoju w sowieckim sektorze agrarnym uwzględniał między innymi bagna Prypeckie. W sumie „optymalizowano” około dwóch milionów hektarów ziemi. Jednak brak wystarczającej fachowości w pracy na osuszonych terenach oraz niewystarczające opracowanie naukowe stanu gleby doprowadziło do procesów erozji oraz upustynnienia. W tym czasie pojawiło się także nieoficjalne pojęcie „Białoruskiej Pustyni Kara-kum.“

Punktem wyjścia badania jest po pierwsze etap planowania, gdzie możemy sięgnąć do dokumentów utworzonego w 1966 r. w Pińsku Poleskiego Głównego Zarządu Gospodarki Wodnej przy Ministerstwie Gospodarki Wodnej ZSRR. Drugim badanym elementem są strategie przywłaszczenia, adaptacji i oporu ludności poleskiej, które odnaleźć można w protokołach i sprawozdaniach lokalnych rad i komitetów partyjnych, jak również w podaniach urzędowych i wywiadach. W tej perspektywie pojawia się pytanie do jakiego stopnia ludność autochtoniczna była nie tylko obiektem polityki planowania i optymalizacji, lecz także jak reagowała na te wyzwania jako podmiot z własnymi strategiami i sposobami postępowania. Czy i jak próbowała korzystać z nowych wymagań, lub je obchodzić i niweczyć? Jak reagowała na nowoprzybyłych ludzi – brygady budowlane czy naukowców wysłanych przez instytuty badawcze?

Pracownicy w drodze do czarnobylskiej elektrowni atomowej (źródło: pripyat.com, Alexander Sirota)

Polesie jako krajobraz nuklearny i transformacje lokalnych tożsamosci, 1965-2015

Opracowanie: dr Svetlana Boltovska, Instytut Herdera w Marburgu

Projekt ten bada historię ukraińskiego Polesia jako historię interwencji sowieckiej i postsowieckiej gospodarki energii atomowej. W latach 70. XX w. powstały tam trzy elektrownie atomowe wraz z infrastrukturą towarzyszącą: Czarnobyl, Równe, Chmielnicki. W ten sposób „miasteczko atomowe” (atomograd), nowy typ miejskiej komuny, dostał się na ten bagienny teren. Wielkie budowy i instalacje techniki atomowej dostarczyły ludności lokalnej nowych perspektyw zatrudnienia i przyciągały migrujących za pracą z całego Związku Radzieckiego. Sowiecka propaganda stworzyła z tego historię sukcesu: modernizacji, edukacji i dobrobytu. Wszelako nie ma pewnych danych o rzeczywistych korzyściach dla regionu i lokalnym postrzeganiu tego procesu.

Wraz z katastrofą 1986 r. uwidoczniła się negatywna strona energii atomowej. Polesie stało się krajobrazem interwencyjnym w całkiem inny sposób: poprzez kompleksowe przesiedlenia ludności; poprzez kosztowne usuwanie szkód, które dotknęły tylko pomiędzy 1986 i 1992 rokiem 600.000 osób; poprzez powracających; poprzez późniejszą transformację czarnobylskiej strefy śmierci w teren naukowych badań i testów; poprzez turystykę katastroficzną i nielegalne plądrowanie strefy.

Dla Równego i Chmielnickiego ostateczne zamkniecie elektrowni w 2000 r. (reaktor 3 pozostawał do tego czasu w eksploatacji), oznaczało ożywienie. W tych miejscach historia krajobrazów energetycznych postrzegana i opisana jest jako ukraińska historia sukcesu.

Projekt opisuje nowe stosunki, które powstały w wyniku interakcji technologicznych artefaktów, aktorów i krajobrazu. W centrum stoi pytanie o to, w jaki sposób technopolityczny reżim transformował lokalne tożsamości i lokalne życie. Badanie opiera się na archiwaliach, źródłach wizualnych, muzealnych przedstawieniach i w szczególności na wywiadach z byłymi i obecnymi mieszkańcami miasteczek atomowych oraz graniczących z nimi regionów.